FAÝZ ÇEÞÝTLERÝ

Teori ve uygulamada faiz çok çeþitlidir ve muhtelif sýnýflandýrmalara tabi tutulur. Biz konuya sadece faiz olgusunun iyi kavranmasýna yardýmcý olacak kadar yer vermeyi uygun görüyoruz.

Normal olarak faiz, vadenin sonunda anaparayla birlikte ödenir. Buna basit faiz denir; hesap etmesi kolaydýr, dolambaçlý bir tarafý yoktur. Ýlan edilen, üzerinden anlaþýlan faiz oranýyla, gerçekleþen arasýnda fark yoktur. Kaðýt üzerinde faiz denince kastedilen basit faizdir, ancak uygulama pek bu yönde deðildir.

Faizi azdýran, anaparayý zararlý mikrop gibi kabartan ve borçluyu þaþýrtan “bileþik faiz”dir.(mürekkep faiz). Ve kýsaca, faize faiz iþletilmesi demektir. Örneðin, bir yýl vadeli bir ticari kredide, vadede borç tasfiye edilmeden evvel, senede 4 kez faiz tahsil edilir. Bu yüzden bankanýn müþteriye sözgelimi % 60 olarak ilan ettiði faiz oraný, gerçekte % 75 oranýnda gerçekleþir. Ana para ve faizin aylýk taksitlere bölündüðü kredi kartý borçlarýnda mürekkep faiz çok daha yüksek seviyelerde gerçekleþir.

Hiçbir banka (veya malî kuruluþ) kredi müþterisine bileþik faiz oranýný söylemez. Ancak ilginçtir ki, ayný bankalar hazine bonosu pazarlarken müþteriye saðladýklarý nemadaki bileþik faizi muhakkak hem de ön plana çýkararak bildirmekteler. Mürekkep faiz borçlu için çok tehlikeli sonuçlar doðurabilir. Kar topunun çýð halini almasý gibi, borçluyu bazen farkýnda bile olmadan aðýr borç yüküyle karþý karþýya býrakabilir.

Ýskonto Faizi: Faizin hesaplanarak, önceden anaparadan düþülmesi suretiyle net bakiyenin ödenmesidir ve borçlu yönünden genellikle aldatýcýdýr. Örneðin, banka, faktöring þirketi veya baþka bir alacaklý tarafýndan yýllýk % 40 olarak söylenen 6 ay vadeli bir iskonto faizi aslýnda yýllýk % 56 olarak gerçekleþir.

Temerrüt (direnme) faizi: Borcunu zamanýnda ödeyemeyen borçluya daha yüksek bir faiz oranýnýn tatbik edilmesidir. Borçlularýn daima kötü niyetli olduðu ve kasten borcunu ödemediði varsayýmýna dayanýr. Temerrüt faizi mükellefi olmak için borçlunun kusuru olup olmadýðý araþtýrýlmaz. Alacaklýnýn temerrüt faizine hak kazanmak için zararýný kanýtlamasý gerekmediði gibi, borçlu da kusursuzluðunu ispatlayýp, faizden kurtulamaz.

Gecikme Faizi: Alacaðýný vadesinde tahsil edemeyen alacaklýnýn, bu yüzden uðradýðý farz edilen zararýn karþýlýðýdýr. Yani alacaklýnýn maruz kaldýðý zararý karþýlamayý hedefleyen bir tazminat mahiyetindedir. Alacaklýnýn zararý ispat etmesi gerekmez, borcun ödenmesindeki gecikme yeterli sebeptir

Cezai faiz: Sözleþmeye uymayan borçluya uygulanýr. Sadece para borçlarý deðil, her türlü borç için söz konusu olabilir.

Kanunî Faiz: Taraflarýn iradesine baðlý olmaksýzýn yasadan doðar. Taraflar bir mukaveleye faiz þartý koymasalar bile, para borcunu eda etmeyen aleyhine kanunî faiz doðar.

Akdî Faiz: Bir alacak türü için faiz yürütülebileceðine dair yasalarda bir hüküm bulunmasa bile, taraflarýn karþýlýklý iradesiyle bir faiz kararlaþtýrýlabilir ve mukaveleye konulabilir.